A.R. Mochola  Masaryk i Rosja - Początki. Pierwsza wizyta. Tołstoj.     Stosunek pierwszego prezydenta Czechosłowacji – Tomáša Garrigue Masaryka – do Rosji i kultury rosyjskiej kształtował się przez okres sześćdziesięciu lat, stąd też oczywistym wydaje się być fakt, iż nie zawsze był on jednolity, jednoznaczny, nie zawsze także obiektywny. Początków zainteresowania Masaryka Rosją, jej kulturą, literaturą i filozofią upatrywać należy w ostatnim ćwierćwieczu wieku XIX. Sam Masaryk zwykł mawiać, iż Rosja przyciągała go już w wieku młodzieńczym, ... nawet w dzieciństwie.[1] Rzecz jasna nie należy brać tego stwierdzenia zbyt dosłownie. Prawdą jest jednak to, iż będąc studentem Uniwersytetu Wiedeńskiego, Masaryk gruntownie poznał literaturę i filozofię rosyjską, nieco później historię; pod koniec wieku miał okazję poznać Rosję bezpośrednio. W interesującym nas kontekście jego stosunku do emigracji rosyjskiej w Czechosłowacji, sprawa postrzegania Rosji ma znaczenie pierwszorzędne. Otóż w moim osobistym przekonaniu, stosunek Masaryka do Rosji przebiegał dwutorowo. Po pierwsze cechuje go pozycja idealistycznego humanisty, po drugie politycznego pragmatyka. Bez wzięcia pod uwagę tych dwu aspektów nie jesteśmy – w moim przekonaniu – w stanie obiektywnie ocenić ani samego Masaryka, ani też jego pozycji ideologicznych i politycznych. Problem ten, jak każdy tego typu jest problemem złożonym. Nie sposób w ramach niniejszego komentarza przedstawić całość zagadnienia, nie jest to również zamiarem całości niniejszej pracy. Jednakże stosowne jest, abyśmy w najwęższym nawet stopniu poświęcili temu zagadnieniu trochę miejsca. Pozwoli to z jednej strony dostrzec w postępowaniu Masaryka kilkudziesięcioletnią ciągłość i trwałość w poglądach i podejmowanych decyzjach, z drugiej zaś zasygnalizować słabo znaną polskiemu czytelnikowi problematykę o charakterze filozoficzno-politycznym. Ten drugi aspekt wart jest oczywiście odrębnego studium, które wzbogacić może naszą wiedzę o kulturze i duchowości rosyjskiej. Jest to również droga, na której możliwe są nowe odkrycia i wnioski zeń płynące. Wśród wielu książek, artykułów, esejów których jest autorem, miejsce szczególne zajmują prace dotyczące Rosji, szeroko pojętej rosyjskości, słowiańskości. W swojej pierwszej uznanej pracy Samobójstwo jako zjawisko współczesnej cywilizacji (w języku niemieckim),[2] Masaryk poddaje wnikliwej i w wielu miejscach niezwykle trafnej, jak na ówczesne czasy analizie stosunki wyznaniowo-religijne w ówczesnej Rosji. Dla wczesnego Masaryka bezpośrednią przyczyną aktu samobójczego jest kryzys wiary oraz kryzys religii. Wśród pasaży dotykających tego problemu w kontekście europejskim, odnajdujemy również uwagę dotyczącą rosyjskiego nihilizmu. Rosyjski nihilizm – zdaniem czeskiego myśliciela – niczym nie różni się od półanalfabetyzmu (polovzdělanost, полуобразованность), obecnego w całej ówczesnej Europie [3]. Rosyjska choroba jest chorobą ogólnoświatową, chociaż Rosjanie, jak twierdzi Masaryk cierpią na nią w stopniu znacznie większym niż pozostałe narody. Dalej następują argumentujące stanowisko uwagi dotyczące Oniegina, Pieczorina, innych. Swoistym paradoksem wydaje się być fakt, iż w ówczesnym czasie Masarykowi nie była znana twórczość Dostojewskiego (!). Sześć lat później Masaryk powie jednak o Dostojewskim: můj oblibený spisovatel. [4] Własne badania nad filozofią rosyjską rozpoczyna Masaryk pod koniec lat osiemdziesiątych ubiegłego stulecia, będąc już profesorem na Uniwersytecie Karola w Pradze. W 1889 roku publikuje on obszerną monografię zatytułowaną Słowianofilstwo I.W. Kiriejewskiego,[5] pod wieloma względami znacznie wyprzedzającą współczesne jej rosyjskie i niemieckie opracowania. Przed końcem ubiegłego wieku Masaryk ma już na swoim koncie kilkadziesiąt artykułów i prac dotyczących ideowości i kultury rosyjskiej. Wśród nich na szczególną uwagę zasługuje praca Dzieła F.M. Dostojewskiego z 1892 roku,[6] otwierająca cykl prac poświęconych twórczości i myśli wybitnego prozaika rosyjskiego; do pracy tej powrócimy jeszcze nieco później. Do Rosji przyjeżdża Masaryk po raz pierwszy w 1887 roku; rok później powraca raz jeszcze. Wiadomo, iż odwiedził on Petersburg, Moskwę, Tułę, Kijów i Odessę. W Moskwie spotkał się z L.N. Tołstojem. Opisując spotkanie zwaraca on uwagę na dumę, z jaką rosyjski pisarz oprowadzał go po swoim domu:   Pamatuju se jako dnes, jak mi skoro s hrdostí ukazoval svou pracovnu: dřevěný selský strop, co by rukou dosáhl, ale ten strop był dodatečně zadělán do vysoké panské komnaty. V té selské jizbě psací stůl a pohodlné kožené křeslo a divan – do selské jizby se to rozhodně nehodilo. Měl dřevěné švarcvaldské hodiny, honosil se, že stály jen třicet pět kopejek. Chodil v přepásané mužické rubašce a v botách, které si sám šil; to se rozumí, były špatně šité. Na čaj mě uvedl do panských pokojů – samý červený samet, jak było zvykem v šlechtických domech. Paní hraběnka mu přistčcila obvyklé zavaení, ale on, jako by to nepozoroval, skrkal čaj po mužicku skrze kousek cukru. Po čaji jsme šli do parku; hovořili jsme o Schopenhauerovi, kterému Lev Nikolájevič špatně rozuměl; uprostřed řeči se zastvil jako mužik na mezi a vybídl mě k následování – mně to připadalo chtěné, uměle primitivní, nepřirozené. [7]   Masaryk otrzymał zaproszenie do odwiedzenia Jasnej Polany, w której Masaryk był w rezultacie trzykrotnie. Odczucia towarzyszące wizycie w letniej posiadłości Tołstoja dalekie są od tych idyllicznych, sielankowych wręcz opisów, które znajdujemy we wszelkiego rodzaju memuarach, wspomnieniach o Lwie Nikołajewiczu, czy też odwiedzając dzisiejsze muzeum w Jasnej Polanie. Największą uwagę zwraca Masaryk na panujący wkoło nieporządek, biedę, brud i zacofanie królujące w posiadłości i w samym siole. Wydaje się, iż Tołtsoj – zostawiwszy na boku ideał i piękno wiejskiego prawdziwego życia – niczego pożytecznego dla swojej posiadłości i dla mieszkających wokół chłopów nie zrobił i nie robi. Masaryk przyznaje, że fakt ten poważnie go zaskoczył:   Před polednem jsem dojel do zámku; řekli mně, že Lev Nikolájevič ještě spí, protože prodebatoval celou noc s Černovem a hosty. Šel jsem tedy zatím do vsi; była špinavá a ubohá. Před jednou chalupou pracoval mladý mižik; dla jsem se s ním do řeči a vidím, že má pod rozhalenou košilí nějakou vyrážku – příjice. V jiné chatrči jsem našel na peci stařenu ve špíně a bez pomoci, pracující k smrti. Vrátil jsem se k Tolstému (...) Tolstoj sám mi řekl, že pil ze sklenice syfilitikovy, aby mu nedal najevo ošklivost a neponížil ho; na to myslel, ale očistit své sedláky od nákazy, na to ne. A když začal vykládat, že se máme oprostit, že máme žit po mužicku a tak, řekl jsem mu: A co ten váš dům a salón, ta křesla a divany? A co ten bídný život vašich sedláků ? To je oproštění? Vy sic nepijete, ale kouříte cigaretu za cigaretou; když askeze, tož důsledná. Mužik žije chudě, protože je chudý, ale ne proto, aby był asketou. A řekl jsem mu, co jsem viděl v jeho vsi, ten nepořádek, nemoci, špínu a to všecko. Pro boha dobrého, to vy nevidíte? Vy takový umělec, neumíte to pozorovat?  [8]   Masaryk spotkał się z Tołstojem ponownie po dwudziestu dwóch latach, w 1910 roku, na krótko przed śmiercią pisarza. Tołstoj wydawał się całkowicie pochłonięty przez świat swoich przekonań i ideałów, był wyraźnie nerwowy i często – zwłaszcza podczas dyskusji – nie potrafił nad sobą panować. Sentymentalnym morałem, stawiającym we wszystkim za jedyny do naśladowania wzór wsi i chłopa, nie da się rozwiązać problemów miasta i wsi – konstatował Masaryk.[9] Szczególne miejsce w czasie spotkań obydwu myślicieli, zajmowały spory i dyskusje na temat sprzeciwiania się i niesprzeciwiania się złu. Należy podkreślić, iż problem ten zajmował Masaryka przez całe życie i wielokrotnie na przestrzeni kilkudziesięciu lat pojawiał się w jego pismach oraz rozmowach z współczesnymi mu dziennikarzami, politykami i pisarzami. Humanizm, będący w przekonaniu czeskiego myśliciela podstawową i najwyższą zarazem wartością ludzką, był jedyną siłą sposobną kierować nie tylko człowiekiem (jednostką ludzką), lecz także całymi narodami. Masaryk wielokrotnie próbował wprowadzać swoje ideały w praktyce politycznej, dokonują równocześnie trafnych analiz i interpretacji faktów historycznych. Dla Masaryka praktyka polityczna powinna była być mocno związana z humanizmem, etyką, tolerancją. Nie bez powodu zresztą uważa się go za ojca czeskiej demokracji, wyraziciela czeskiej myśli i tradycji narodowej: Ne násilím, ale smírně, ne mečem, ale pluhem, ne krví, ale prací, ne smrtí, ale životem k životu. [10] W słowach tych zawiera się sens całej czeskiej historii i swoisty testament przodków. Oczywiście słów tych nie należy bynajmniej interpretować jako przyzwolenie bierności, wyraz konformizmu dziejowego, moralnego usprawiedliwienia uległości. Masaryk stoi na stanowisku, iż naturalnym obowiązkiem człowieka jest obrona własnej godności, wartości którym hołduje, niezależności. Jest on jednak również wyznawcą idei, mówiącej iż rewolucja, przemoc i gwałt są wyłącznie reakcją i nigdy nie przynoszą prawdziwej wolności. Zawsze może nadejść czas, gdy człowiekowi nie pozostanie nic innego, jak walka przy pomocy żelaza; lecz za żelazo chwycić czas tylko wtedy, gdy nie ma już innej nieżelaznej broni.   [1] Patrz: Čapek, K.: Hovory s T.G.M., (szereg wydań) patrz np.: Praha: Československý spisovatel 1990. [2] Masaryk, T.G.: Der Selbstmord als soziale Massenescheinung der modernen Zivilisation, Wien 1881; wersja czeska: Sebevražda hromadným jevem společenským moderní osvěty, Praha 1926, 1930. [3] Por: ...nezprostředkované poznání příliš vyskoké kultury vede k zániku ... Čím jsou mysli navyklejší vedení církevnímu, tím se stávají polovičatějšími, je-li jim odňata mravní opora a tak je ruský nihilismus moderní polovičatostí par excellence, je nejhrubší polovičatostí na světě. [Ibidem, s. 237] [4] W rozmowie z Sv. Hurbanem Vajanským w roku 1887. Por.: Horák J.: Masaryk a Dostojevskij, Praha: Leichter 1931, s.9. Masaryk poznał twórczość Dostojewskiego dopiero w 1882 roku za pośrednictwem goszczącego w Wiedniu rosyjskiego filozofa E.L. Radłowa. [5] Masaryk, T.G.: Slavjanofilství I.V. Kirějevského, Praha 1889. [6] Masaryk, T.G.: Spisy F.M. Dostojevského. [in:] Čas, 1892, No. 2. [7] Čapek, K.: Op. cit., s. 112. [8] Ibidem, s. 113 [9] W Československých vzpomínkach (1910) znajdujemy następujacą uwagę: Mně život dával jiné poučení než jemu [Tołstojowi – przyp. A.R.M.]. Mnoho a mnoho jsem o jeho pojímaní života přemýšlel a v roce 1888 udělal jsem dokonce praktický pokus – na Rusi – žít po tolstojovsku, zkusit, jestli by praxe opravila mé názory a zkušenosti. Neopravila. Cyt. za: Opat J.: Filozof a politik T.G. Masaryk 1882-1893, Praha : Melantrich 1990, s. 437. [10] Masaryk, T.G.: Česká otázka. Snahy a tužby národního obrození. Praha: Čin 1936, § 55. Patrz również: Tenże: Naše nynější krize. Pád stany staročeské a počátkoé směrů nových. Praha: Čin 1936, § 35.