A.R. Mochola  Masaryk i Rosja - W Rosji: Z Rosją i przeciwko niej.     Początek nowego stulecia, wydarzenia 1905 roku oraz wojna rosyjsko-japońska pozwalają dostrzec w działaniach i myśli przyszłego prezydenta niepodległej Czechosłowacji zwrot ku pragmatyzmowi. Szczególnie widoczne jest to w odniesieniu do kwestii rosyjskiej. Masaryk uważnie i wnikliwie śledzi wydarzenia polityczne w Rosji, spotyka się z rosyjskimi dyplomatami, dziennikarzami, działaczmi społecznymi i emigrantami. Od roku 1914 spotkania te stają się – z oczywistych względów – coraz częstsze. Ostatnie lata przedwojenne to czas pracy nad fundamentalnym dziełem Rosja i Europa – badania nad duchowością i kierunkami ideologiczno-filozoficznymi w Rosji. Praca ta ukazała się w Lipsku, w 1913 roku.[1] Jej początków upatrywać należy w serii wykładów uniwersyteckich na temat filozofii narodów słowiańskich, rozpoczętych w Pradze jeszcze w 1889 roku. Po obszernym wyłożeniu historii Rosji, Masaryk rozpoczyna najważniejszą część swojego dzieła od Czaadajewa; analizuje Kiriejewskiego, Bielińskiego, Czernyszewskiego, Pisariewa do Bakunina i Kropotkina i kilku nowszych przedstawicieli rosyjskiej myśli filozoficznej, politycznej i religijnej. W 1907 roku Masaryk publikuje artykuł o Dostojewskim, który wraz z innymi artykułami mu poświęconymi (ukazywały się w językach niemieckim i czeskim) stał się podstawą trzeciego tomu Rosji i Europy.[2] Niestety, w czasie wojny część rękopisów zaginęła, zaś sam Masaryk nie zdołał ukończyć rozpoczętej pracy. Trzeci tom Rosji i Europy ukazał się w okrojonej wersji w Londynie w języku angielskim w 1967 roku.[3]   W samej Rosji pisma Masaryka znajdowały się na cenzurowanym, wszystkie jego publikacje zakazano. Rosyjski przekład pierwszego tomu monografii został zniszczony. Pewną popularność Rosja i Europa zyskała za pośrednictwem dziennikarzy, dyplomatów oraz środowisk emigracyjnych. Ciekawostką jest fakt, iż przeciwko pracy Masaryka wystąpił otwarcie na łamach wiedeńskiej Der Kampf Lew Trocki. Masaryk nie miał również szczęścia po przewrocie bolszewickim w Rosji oraz po roku 1948 w Czechosłowacji. W latach pięćdziesiątych prowadzono nawet zmasowaną kampanię antymasarykowską – otwartą walkę z jego ideą i jego legendą. Podobny los spotkał również jego kontynuatorów. W tym okresie ukazała się duża liczba prac, których celem było udowodnienie antynarodowego i kontrrewolucyjnego charakteru działalności Masaryka, Beneša i in. Znakomita większość tych artykułów i książek ukazała się w ZSRR.[4] Bezpośrednio przed wybuchem pierwszej wojny światowej polityczne stosunki pomiędzy Czechami a Rosją były raczej sporadyczne. Tym niemniej w Czechach w kontekście pytania o niepodległość, dojrzewała nadzieja pomocy ze strony Wielkiej Rosji; miały miejsce ożywione dyskusje i polemiki pomiędzy zwolennikami czeskiego rusofilstwa i austroslawizmu. Po swojej przedostaniej wizycie w Rosji w 1910 roku, Masaryk był przekonany, iż pomocy ze strony Rosji w walce o niepodległość Czechów i Słowaków nie należy oczekiwać. Rosyjska armia po porażce w wojnie z Japonią nie mogła odzyskać minimalnej choćby gotowości do jakiejkolwiek wojny. Demoralizacja żołnierzy i oficerów, nieukończone reformy, niedostatek broni i fatalna infrastruktura logistyczna nie potrafiły i nie mogły przekonać Masaryka do obrazu wielkiej i potężnej Rosji, która pośpieszy na ratunek ciemiężonym narodom, wyzwoli cały słowiański świat. W Czechach obraz ten był niezwykle żywy; podtrzymywali go przede wszystkim zwolennicy czeskiego rusofilstwa z Kramářem i Klofačem na czele. Nie będzie błędem, jeśli powiemy, że większość społeczeństwa czeskiego była przekonana o możliwości pomocy ze strony Rosji.[5]   Edvard Beneš w swojej książce Uwagi o Słowiaństwie pisze, że w ówczesnym czasie w Czechach prowadzone są dyskusje o misji świętych Cyryla i Metodego, jedności Słowian, przeprowadzane są manifestacje, śpiewane są pieśni Hej Slovane!, Rus je s námi, kdo proti nám, toho Francouz smete itp.[6] Dużą popularność w Pradze zyskał dowcip, w którym pierwszym, kto powiesi się po wkroczeniu wojsk rosyjskich do Pragi, był właśnie Masaryk. On sam otwarcie wypowiadał się o swoim krytycznym spojrzeniu na Rosję: V tomto případě, smím klidně říci, nemiloval jsem Rusko, t.j. ruský národ a lid, méně než naši rusofilové, ale láska nemůže a nesmí uspávat rozum.[7]   Rozmowy polityków słowiańskich w Rosji wielokrotnie ukazywały naiwność, a nawet często braki w wykształceniu carskiej elity politycznej oraz samego cara Nikołaja II. Na przykład Sazonow (minister spraw zagranicznych) w rozmowie z chorwackim politykiem Franjo Supilo udowadniał, że Split jest miastem rdzennie włoskim, zaś prawosławni zamieszkują południową Dalmację. Taktyka oficjalnej polityki rosyjskiej sprzyjała nie tylko temu, że nieprawosławni Słowianie z rezerwą odnosili się do wszelkich inicjatyw rosyjskich, a nawet – stopniowo – odwracali się od Rosji, lecz także uwydatniła i wzmocniła istniejące podziały w świecie słowiańskim, zaogniła konflikty (głównie na Bałkanach). Masaryk ocenia politykę Imperium Rosyjskiego jako wyraźnie antysłowiańską – nie patrząc na narody słowiańskie, Rosja chciała wyłącznie wzmocnienia swojej pozycji w Europie, również poprzez zwiększenie swojego terytorium w kierunku Konstantynopola. Prawdę powiedziawszy, nawet prawosławne narody bałkańskie były dla Rosji jedynie środkiem w dążeniu do celu, a nie celem samym w sobie, jak udowadniały to wydarzenia historyczne w wieku XIX (np. wojny turecko-rosyjskie).[8] Dla Masaryka całość carskiego słowianofilstwa najlepiej wyraziła się tym, że Petersburg stał się Piotrogrodem.   21 kwietnia 1917 roku Masaryk przyjeżdża z Londynu do Piotrogrodu. Celem jego nieoficjalnej wizyty była organizacja legionów czeskich i słowackich na teryorium Rosji. W Rosji znajdowała się najliczniejsza jak na ówczesne czasy emigracja czeska oraz najliczniejsza część wziętych do niewoli jeńców, którzy masowo poddawali się w starciach z Rosjanami na froncie niemiecko-rosyjskim.[9] Masaryk nie miał szczęścia do tej wizyty. W dniu jego przyjazdu minister spraw zagranicznych Rosji P. Miljukow podaje się do dymisji, rokowania z rządem Kiereńskiego ciągnęły się do października, chociaż pierwszy oddział czeski stanął do walki już 2 lipca 1917 roku w bitwie pod Zborowem. Najwięcej problemów dostarczała, rzecz jasna biurokracja, dezorganizacja i lenistwo carskich urzędników. Masaryk wspomina, że Czechów traktowano oficjalnie jako Austriaków – zdradzili cesarza, zdradzą i cara. Ogromnym problemem było zaopatrzenie oddziałów w broń, amunicję, żywność; również wielu cywilnych Rosjan nie zgadzało się na uwolnienie Czechów i Słowaków, którzy jako jeńcy potrzebni byli im do pracy w polu i w fabrykach. Pierwszy samodzielny korpus czesko-słowacki powstał oficjalnie 9 października 1917 roku; tego samego dnia rozpoczęły się problemy z bolszewikami. Zgodnie z podpisaną umową, oddziałom czesko-słowackim przyznano neutralność z prawem zachowania uzbrojenia i prawem tranzytu przez Syberię i Władywostok do Francji. Bolszewicy na wszelkie sposoby opóźniali wykonanie postanowień umowy.[10] Problemem okazała się być również emigracja czeska w Rosji, która częstokroć przejawiała zupełnie odmienne widzenie spraw, związanych z formowaniem narodowych oddziałów wojskowych, a także z wyzwoleniem i kwestią niepodległości. Pod koniec lutego 1918 roku Masarykowi udaje się rozwiązać najistotniejsze problemy i w ciągu miesiąca, przez Władywostok dociera do Stanów Zjednoczonych (pierwotnie zamierzał on spędzić w Rosji zaledwie kilka tygodni). W swoich wspomnieniach Masaryk powraca przede wszystkim do początku wojny domowej w Rosji, okrucieństwa i bezsensowności bratobójczej walki. [11] Przyczynę upadku Rosji Masaryk dostrzegał w głębokiej demoralizacji, która dotknęła nie tylko dwór carski i wyższe kręgi polityczne ówczesnej Rosji, lecz – co w rezultacie przeważyło szalę zwycięstwa na stronę bolszewików – w równym stopniu zainfekowała inteligencję oraz – w dużej mierze – chłopów. Szczególną odpowiedzialnością za moralny i kulturalny uszczerbek, poniesiony przez Rosję, obarcza on rosyjską cerkiew prawosławną, odwróconą od narodu i będącą swego rodzaju emblematem caratu; nie zdolną do stania na straży wartości etyczno-moralnych, duchowych i kulturalnych.[12] To, że niewykształcony naród tak mocno pochwycił ideę bolszewickiej utopii, było przede wszystkim skutkiem wyniszczającego i demoralizującego charakteru wojny. Dyktatura bolszewików była – zdaniem Masaryka – przygotowana rządami Kierieńskiego, które nie zdołały dać odpowiedzi na najważniejsze pytania dotyczące reform społecznych, ekonomicznych, czy nawet kulturalnych. Lenin stał się zatem logicznym następstwem rosyjskiej nielogiczności, w której zaplombowane niemieckie wagony odegrały drugoplanową rolę.[13]   Dla Masaryka rosyjski bolszewizm jest naturalną konsekwencją rosyjskiego nihilizmu (dokładniej – terrorystycznego nihilizmu), wynikającego ze zderzenia się radykalnych koncepcji zachodnich z zachowawczym światopoglądem rosyjskim, dodatkowo podtrzymywanym przez oficjalną cerkiew prawosławną. Rosyjski bolszewik jest więc dzieckiem rosyjskiego caratu, który przez stulecia tworzył go i wychowywał. Rosjanie pokonali cara, ale nie pokonali caratu i jego opartej na niewolniczych stosunkach filozofii.[14] Zdaniem Masaryka, rosyjski bolszewizm nie był marksistowskim ani w teorii, ani też w praktyce. Specyficzna mieszanka blankizmu, syndykalizmu i anarchizmu, była o wiele bardziej bliższa koncepcjom Bakunina, niż Marksa. Błędy bolszewików wynikają z ich własnej nieznajomości rosyjskich realiów. Reżim caratu zmusił ich do emigracji, oni sami zaś, hermetycznie odgrodziwszy się od świata zachodniego – otwarcie świat ten odrzucając – karmili się wyobrażeniami o Rosji, a nie wiedzą o niej. Chcąc nie chcąc, bolszewizm stał się kontynuatorem caratu, jest zmuszony do nieustannej improwizacji, niekonsekwentnej i nielogicznej tym samym polityki, opartej – z braku innych wartości – na terrorze, operującym metodami średniowiecznej inkwizycji. W opinii Masaryka, Rosja, która ucierpiała znacznie w ciągu pierwszej wojny światowej oraz wyniszczającej w większym stopniu wojny domowej, potrzebuje pomocy ze strony stabilnych państw zachodnich, zaś najważniejszym zadaniem dla Rosji jest praca oświatowa – likwidacja analfabetyzmu i zwiększenie poziomu kultury narodowej. Wątek ten stanie się niezwykle aktualny dla Masaryka w pierwszych latach niepodległej Czechosłowacji. Należy uważać, iż był on jedną z przyczyn, dla których Masaryk poparł ideę pomocy porewolucyjnej emigracji rosyjskiej, szczególnie skazanej na wygnanie rosyjskiej inteligencji.   Zdaniem Masaryka wojna domowa w Rosji zdjęła maskę rosyjskiego zakłamania znacznie lepiej, niż uczyniła to literatura – Puszkin, Gogol, Lermontow, Gonczarow, Turgieniew, Dostojewski, Tołstoj i Gorki.[15] Rosjanie zwykli są nazywać Dostojewskiego prorokiem rosyjskiej rewolucji, sama zaś rewolucja i następująca po niej wojna stały się dla Masaryka krwawym spełnieniem literackiego proroctwa. Literatura nieprzypadkowo była dla Masaryka jednym z najlepszych sposobów poznania specyfiki narodu, w języku którego powstaje poezja, pisane są poematy i powieści. W swojej pierwszej pracy o Dostojewskim, jest on w wielu miejscach bezkrytyczny wobec idei wyrażanych w utworach rosyjskiego klasyka. Nie ma i nie było lepszego chrześcijanina niż Dostojewski – pisze Masaryk, nazywając Braci Karamazow eposem XIX wieku. Artykuł kończy się wezwaniem do przetłumaczenia wszystkich dzieł pisarza na język rosyjski.[16] [1] Masaryk, T.G.: Rußland und Europa, Jena 1913. [2] Najpełniejsza wersja (krytyczna) trzeciego tomu Rosji i Europy ukazała się staraniem Instytutu Masaryka dopiero w 1996 roku: Spisy T.G. Masaryka, t. 11-13, Rusko a Evropa – Studie o duchovních proudech v Rusku, Praha: ÚTGM 1996. [3] Masaryk, Th.G.: The Spirit of Russia, transl. by Robert Bass, London: Allen&Unwin 1967, 1969. Por. też Wellek, R.: Foreword by, [in:] The Spirit of Th.G.M.(1850-1937) – an Antology. London 1990. [4] W języku czeskim znane są doskonale dwie prace o charakterze monograficznym: Dolanský, J.: Masaryk a Rusko předrevoluční, Praha: ČsAV 1959; oraz nieco bardziej obiektywna: Syllaba, T.: T.G. Masaryk a revoluce v Rusku, Praha: Naše vojsko 1959. W języku rosyjskim doskonałym przykładem charakteru tych opracowań jest praca: Краль, В. [Král, V.]: О контрреволюционной и антисоветской политике Масарика и Бенеша. Москва 1955. [5] Oficjalna Rosja wyraźnie nie rozumiała istoty problemu słowiańskiego, jedynie – dość zresztą pokrętnie – wyrażając swoje zainteresowanie sytuacją prawosławnej Serbii. Święta Trójca Uwarowa – samodzierżawie, prawosławie, narodnost’ – powodowała, iż dla Rosji Czesi, Chorwaci i Słoweńcy, nie mówiąc już o Polakach, stanowili drugą kategorię Słowian. Niewielką nadzieję na przychylne spojrzenie Wielkiego Brata mogli liczyć co najwyżej Słowacy, uważani przez Rosję za równie naiwnych, jak cały mużycki naród rosyjski (z rozmowy z Lamanskim). Por.: Čapek, K.: Hovory s T.G.M., Praha 1938, s.100. Wątek ten pojawił się również w listach Masaryka do J. Gebauera (z Petersburga) z kwietnia 1887. Por.: Opat, J.: Op. cit, s. 196-197. [6] Beneš, E.: Úvahy o slovanství. Hlavní problemy slovanské politiky. Praha: Čin 1947, s. 113 i następne. [7] Masaryk, T.G.: Světová revoluce, s. 29 [8] Doskonałą analizę bałkano-rosyjskich stosunków politycznych i historycznych przeprowadził kn. Mieszczerski w wydanej w 1887roku książce Rosja i Serbia: кн. Мещерский, В.: Россия и Сербия, Санкт-Петербург 1887. [9] W roku 1916 cesarz Austro-Węgier Franciszek Józef II wydał rozporządzenie o zakazie formowania samodzielnych jednostek wojskowych na bazie czysto-czeskiej narodowości. [10] Chodzi tu m.in. o tzw. incydent czelabiński. Patrz: Masaryk, T.G.: Světová revoluce. Praha 1925, s. 223 i następne. Kovtun J.: Masarykův tryumf, Toronto, 68’Publishers 1987; Praha: Odeon 1991. Čapek, K.: Hovory s T.G.M. (szereg wydań) patrz np.: Praha: Československý spisovatel 1990. [11] Čapek, K.: Op. cit., s. 174-177. Masaryk, T.G.: Světová revoluce. Praha 1925, s. 206 i następne. [12] Masaryk, T.G.: Słowianie po wojnie, tłum. O. Ortwin, Lwów 1924, s. 31-36. [13] Ibidem, s. 31-32. Patrz też: Masaryk, T.G.: Světová revoluce, s. 214. [14] Ibidem, s. 213. Patrz też: Masaryk, T.G.: Słowianie po wojnie, tłum. O. Ortwin, Lwów 1924, s. 31-36. [15] Masaryk, T.G.: Světová revoluce, s. 167. [16] Masaryk, T.G.: Spisy F.M. Dostojevského. Čas 1892, No. 2.