A.R. Mochola  Szwejk Redivivus. Literackie dziedzictwo Jaroslava Haška w literaturach słowiańskich

Przygody dobrego wojaka Szwejka podczas wojny światowej stanowią jedno z najdonioślejszych dzieł dwudziestowiecznej literatury. Twierdzenie to jest ugruntowane przeszło siedemdziesięcioletnimi badaniami literackimi i pomimo nie sprecyzowanej do dziś definicji faktów literackich, nazywanych "najwybitniejszymi dziełami literatury światowej" oraz nie rozwiązanego do końca problemu miejsca, jakie wśród tych najwybitniejszych zajmuje powieść Jaroslava Haška ­ twierdzenie to zdaje się być niepodważalne. Hašek stworzył coś więcej niż powieść ­ stworzył typ bohatera literackiego, typ człowieka, fenomen którego do dziś pozostaje wielką zagadką, zaś znane próby jego naśladowania nigdy nie dorównały oryginałowi - nie potrafiły zaistnieć w świadomości literackiej czytelników tak, jak miało to miejsce w przypadku arcydzieła Haška. 

Przyczyna tego faktu nie jest bynajmniej oczywista. Podejmowane na przestrzeni siedmiu dziesięcioleci próby odgadnięcia "sekretu laboratorium twórczego" (Pod takim tytułem ukazała się w 1981 r. praca rosyjskiego bohemisty S. Nikolskiego, dotycząca warsztatu literackiego twórcy dobrego wojaka Szwejka 1) Jaroslava Haška nie wyczerpały istoty problemu, wiele pytań wciąż pozostaje bez odpowiedzi. Otwartość badań literackich nad "pierwszą" czeską powieścią zdaje się być alegorycznym odbiciem rzeczywistej nie zamkniętości dzieła, którego bieg przerwany został wraz ze śmiercią autora. 

Kilkunastomiesięczne poszukiwania i badania, dotyczące spuścizny literackiej Jaroslava Haška w literaturach słowiańskich oraz wizerunku Szwejka w twórczości innych pisarzy, dotarły do punktu, w którym niezbędnym stało się podanie do wiadomości ich wyników; tym bardziej, że większość prezentowanych w tej pracy materiałów ma charakter unikatowy. Są one prawie lub zupełnie nieznane w Polsce, nie zostały również wniesione do bibliografii tematu. Dlatego też niniejsza praca mieć będzie wyłącznie charakter informacyjno-opisowy, przedstawiający dorobek różnych autorów, którzy swoim piórem pomogli Szwejkowi w ponownym wtargnięciu na arenę dziejów. Praca ta poprzedzi również inne, szczegółowo analizujące omawiany temat. 

Wybuch drugiej wojny światowej spowodował ponowne wskrzeszenie postaci dobrego wojaka Szwejka. "Wielkie czasy wymagają wielkich ludzi" - wielkie czasy nastały, więc i Szwejk pojawił się jako ich naturalne następstwo. Pojawił się w kilku miejscach jednocześnie, będąc owocem pracy różnych pisarzy, przeżywając nowe przygody i pełniąc różne role. Wkraczając do drugiej wojny światowej Szwejk wkroczył jednocześnie nie tylko na strony gazet i książek, ale i na deski teatrów oraz do kin i rozgłośni radiowych; wkroczył do kilku różnych literatur, zaistniał w zupełnie nowym dla niego kontekście literackim. Należy podkreślić fakt, że nie chodzi tu, jak w przypadku Karla Vaňka, o kontynuację niezakończonej powieści Haška, lecz o zupełnie nową kreację jej tytułowego bohatera, który nie odżegnuje się bynajmniej od swojej przeszłości, stanowiącej dla niego swoistą receptę na teraźniejszość. 

Panujące powszechnie przekonanie o jednostkowym charakterze ponownego wskrzeszenia Szwejka w latach czterdziestych dwudziestego wieku jest przekonaniem mylnym. Szwejk w drugiej wojnie światowej, niemieckiego dramaturga Bertholda Brechta nie jest bynajmniej pierwszym i jedynym znanym faktem literackim tego typu 2. Przedstawienie pozostałych wymaga od nas dokonania pewnego podziału, usystematyzowania, którego kryterium nosi przede wszystkim charakter językowy, ponieważ Szwejk zaistniał niemal jednocześnie w trzech literaturach: rosyjskiej, rodzimej czeskiej i polskiej. 

Historia jego narodzin przypomina trochę proces powstania Haszkowego oryginału 3. Kolejne przygody dobrego wojaka pojawiają się w formie felietonów i opowiadań w gazetach, ukazują się drukiem w zeszytach-zbiorkach, by w końcu, w najbardziej interesujących nas przykładach, zaistnieć jako samodzielne wydania książkowe. Fabuła wzorowana jest w większości przypadków na powieści Haška - Szwejk otrzymuje wezwanie, stawia się przed wojskową komisją lekarską i w rezultacie trafia na front, gdzie ubrany w niemiecki mundur walczy w pierwszych szeregach "zwycięskiej" armii. Istotną część fabuły zajmują również przygody Szwejka w utworzonym przez okupanta w 1939 r. Protektoracie Czech i Moraw, gdzie dobry wojak styka się z quislingowską "Vlajką", podobnie jak u Brechta 4, spotyka przywódców hitlerowskich Niemiec - Goebbelsa i samego Hitlera, wreszcie staje się dobrowolnym grabarzem Rzeszy. Tak jak u Haška, Szwejk jest doskonałym komentatorem bieżących wydarzeń politycznych, w błyskotliwy sposób analizującym przebieg działań wojennych i wynikające z nich następstwa. Przyznać należy, że w kilku przypadkach autorzy "nowych przygód" nie uwolnili się od agitacji i pewnej tendencyjności, co niewątpliwie w negatywny sposób wpłynęło na estetyczną wartość utworu. Za usprawiedliwienie posłużyć mogą tylko czasy, w jakich te utwory powstawały, zaś brak obiektywizmu w przedstawianiu niektórych wydarzeń oraz zjawiska, o których wspomnieliśmy wcześniej, spowodowane były przede wszystkim brakiem perspektywy, dystansu, z którego byłoby możliwe dokonanie niesubiektywnej oceny. Niemniej jednak o sukcesie nowego Szwejka świadczyć może jego ogromna popularność, głównie (ale nie tylko) wśród żołnierzy oraz czytelników, proszących redakcje gazet i wydawnictwo kolejne, wciąż nowe przygody dzielnego wojaka. 

7 lipca 1941 roku w gazecie Floty Czarnomorskiej "Красный Черноморец" wydawanej w Sewastopolu, Aleksander Bakowikow opublikował pierwszy rozdział swoich Przygód dobrego wojaka Szwejka, zatytułowany Szwejk zostaje powołany (Похождения бравого солдата Швейка. Швейка призывают воевать). Opowiadanie to dało początek trzynastoczęściowemu cyklowi publikacji, zakończonemu w pierwszym styczniowym (1942 r.) numerze gazety Noworocznymi rozmyślaniami Szwejka (Новогодние размышления Швейка). Dalszy ciąg opowieści został przerwany w związku z wyjazdem Bakowikowa do Moskwy, zaś sam autor nigdy już nie powrócił do jej kontynuacji (zginął w wypadku samochodowym). O życiu kapitana-lejtnanta Bakowikowa wiemy niewiele. Wiadomo, że był zafascynowany twórcą Szwejka i już w roku 1930 napisał scenariusz inscenizacji powieści Haška, która wystawiona została w Kuźniecku, w tym samym roku 5. Spośród jego utworów ukazały się jedynie dwa zbiory opowiadań, wydane w Moskwie i Leningradzie w latach 1942 i 1945 6. 

Kolejną, mniej znaczącą próbą wskrzeszenia Szwejka są drukowane w Leningradzie opowiadania rosyjskiego pisarza Leontija Rakowskiego. Pierwsze z nich, zatytułowane Fuehrer przesiedla (Новые похождения бравого солдата Швейка. Фюрер переселяет), ukazało się 11 września 1941 roku w 58. numerze gazety "На защиту Ленинграда". Kolejne (w sumie było ich tylko sześć) ukazywały się jedynie do 1 października 1941 roku (numery 61, 63, 65, 72, 75). 

Jak widać, Nowe przygody dobrego wojaka Szwejka grają w przypadku Rakowskiego rolę epizodu. Nigdy też nie były przedrukowywane i nie wiadomo, czy autor zamierzał je kontynuować. Urodzony w 1895 roku w Głębokim (gubernia wileńska, dziś na Białorusi), Leontij Rakowski debiutował w 1924 roku opowiadaniem Zemsta. Jest autorem szeregu zbiorów opowiadań i opowieści oraz tłumaczem prozy białoruskiej na język rosyjski. Główne miejsce w jego twórczości zajmują powieści historyczne (Генералиссимус Суворов, Кутузов i inne), z których część przełożona została na kilka języków obcych 7. W latach drugiej wojny światowej Rakowski był ponadto korespondentem gazet frontowych, autorem wielu artykułów prasowych, dotyczących przebiegu działań wojennych, blokady Leningradu i innych. 

Najpoważniejszym interesującym nas faktem literackim w literaturze rosyjskiej (radzieckiej) jest bez wątpienia wielokrotnie wydawana w latach 1942-1943 (łącznie ponad 50.000 egzemplarzy) (o)powieść (ros.: повесть) Morisa Słobodskoja Nowe przygody dobrego wojaka Szwejka 8. Drukowana początkowo w odcinkach na łamach gazety zachodniego frontu "Красноармейская Правда" (Pierwszy rozdział Szwejk otrzymuje wezwanie - Швейк получает повестку ukazał się 20 września 1941 roku, łącznie miało miejsce około stu publikacji), opowieść Słobodskoja cieszyła się największym powodzeniem. Było tak głównie dlatego, że w przeciwieństwie do Bakowikowa i Rakowskiego, Słobodskoj nie pisał oderwanych od siebie opowiadań, powstających dzięki bieżącym wydarzeniom, lecz od początku realizował swój zamiar stworzenia prawdziwej satyrycznej opowieści. Ponadto, jak pisze P. Matko 9, Słobodskoj najbardziej zbliżył się do znanego nam pierwowzoru. Autor Nowych przygód Szwejka nie tylko doskonale znał powieść Haška, ale i podobnie jak Hašek, był autorem licznych felietonów, opowiadań i opowieści satyrycznych, parodii, scenariuszy inscenizacji kabaretowych, wodewili i komedii. Był również autorem kilku scenariuszy filmowych i współautorem powieści satyrycznej Szklanka wody (wraz z W. Dychowicznym: Стакан воды - юмористическая повесть, Москва 1955). Pisząc przez niemal całe życie utwory satyryczne, Słobodskoj w największym stopniu uchwycił i oddał istotę humoru dobrego wojaka Szwejka, tworząc jednocześnie dla niego nowe możliwości kreacji. Swoim Szwejkiem Słobodskoj zainspirował poetę A. Twardowskiego do napisania najgłośniejszego radzieckiego poematu z czasów drugiej wojny światowej Wasilij Tiorkin 10. W 1942 roku autor Nowych przygód Szwejka napisał również ­, wzorując się na swojej opowieści - komedię-pamflet (w 3 aktach i 7 odsłonach) pod tym samym tytułem. Istnieje także polska "przeróbka" teatralna opowieści Słobodskoja. W 1949 roku ukazała się w Warszawie komedia (w 2 częściach i 6 obrazach) Anatola Sterna Nowe przygody Szwejka, która wystawiona została rok później w Krakowie, w Teatrze Młodego Widza w reżyseri i K. Szuberta 11, i jest to, jak do tej pory, jedyna próba zaznajomienia czytelnika rosyjskiego z opowieścią Słobodskoja. 

Popularność postaci Szwejka w Rosji nie jest przypadkowa. Świadczą o tym nie tylko wymienione wyżej fakty, ale i wielomilionowe do dziś nakłady powieści Jaroslava Haška w języku rosyjskim i w innych językach byłego ZSRR i dzisiejszej Rosji. Już w 1928 roku wydrukowano powieść Karla Vaňka, niedawno (1993) wznowiono ją w Petersburgu. Wielu wybitnych krytyków i badaczy literatury, bohemistów, takich jak I. Bernstein czy S. Nikolski, poświęciło szereg swoich prac problematyce powieści Haška, zdobywając uznanie zarówno u siebie, w Rosji, jak i w Czechach. Publikacje dotyczące czesko-rosyjskich związków literackich i historyczno-kulturalnych nic doczekały się jeszcze swojej bibliografii i choć literatura na ten temat jest niezmiernie obszerna, brakuje niestety pełnego opracowania historycznoliterackiego tych związków z okresu drugiej wojny światowej. Stąd między innymi bierze się problem z atrybucją niektórych utworów czeskich, wydawanych w latach wojny na emigracji. 

W 1943 roku zaczął się ukazywać w Moskwie dwutygodnik Československé listy, reprezentujący emigrację czeską i słowacką w byłym ZSRR i zajmujący się jej problemami. Prócz publikacji o charakterze polityczno-społecznym, drukowano w nim również utwory czeskich i słowackich pisarzy i poetów. W latach 1943-1944 w pierwszej dziesiątce biblioteczki Československich listów (Knižnice Československých listů) ukazały się dwa zbiorki opowiadań anonimowych pisarzy czeskich Dobry wojak Szwejk po dwudziestu latach 12. Obejmują one, prawdopodobnie drukowane wcześniej w dwutygodniku, przygody Szwejka, począwszy od roku 1941 aż do Sylwestra 1943. Część pierwsza zawiera dwadzieścia, a druga dziewiętnaście rozdziałów. We wstępie do części pierwszej nowych przygód Szwejka czytamy: 

Vydávaná sbírka je jen málo upraveným souhrem švejkovských pamflet k běžným událostem, jak je zná česká veřejnost od podzimu roku 1941 až do jara 1943. Jsou seřazeny více méně chronologický tak jak se postupně vyskytovaly. Je to jedna švejkovská postava z mnoha tisíců soudobých obměn. (s. 3).

W rzeczywistości obydwie części odznaczają się ciągłością fabuły i podobną do powieści Haška strukturą całości. Ciekawym chwytem jest wprowadzenie narracji w pierwszej osobie, z czym wiąże się użycie języka mówionego (hovorova cestina). Publikacje te nie zostały jak dotąd nigdzie odnotowane, nie ma o nich szerszych informacji w bibliografiach dotyczących twórczości Jaroslava Haška i poświęconej mu literatury. Wiadomo, że kilka rozdziałów części pierwszej tłumaczono na język rosyjski 13. Prawdopodobnie wykorzystano je również w audycjach radiowych, choć i w tym przypadku brak jest potwierdzenia takiego faktu. Polskim echem czeskiej opowieści jest anonimowe tłumaczenie, zamieszczone 9 czerwca 1947 roku w "Głosie Ludu" (Nr 155/900. s. 5 i 6). Jest to wybiórcze tłumaczenie, skrót pierwszych pięciu rozdziałów, być może chodzi tu o jakąś wersję o charakterze ulotki: 

W okresie zagarnięcia Czechosłowacji przez hitlerowców czescy pisarze wskrzesili postać Szwejka, popularną z powieści Haška o czasach pierwszej wojny światowej. Nowe opowieści o przebiegłym wesołku pojawiły się anonimowo w tajnych gazetach i ulotkach, rozweselając naród czeski w trudnych chwilach... (ze wstępu, s. 5). 

Innych śladów tłumaczenia Szwejka po dwudziestu latach nie udało się odnaleźć. 

1. С.В. Никольский: Секреты твирческой лаборатории Ярослава Гашека [in:] С.В. Никольский: Две эпохи чешской литературы, Москва 1981. Tu też ukazała się krótka informacja o rosyjskich autorach piszących o Szwejku. 

2. B. Brecht: Schweyk im zweiten Weltkrieg, 1943 (polski przekład. Szwejk w drugiej wojnie światowej, przeł. Andrzej Braga [in:] B. Brecht. Dramaty, t. 2. Warszawa 1979. Zakres tej pracy nie obejmuje ze zrozumiałych względów sztuki Brechta, jak również scenariuszy inscenizacji kabaretowych i filmowych oraz zapisów audycji radiowych z nowymi przygodami Szwejka. 

3. Literatura na ten temat jest niezmiernie obszerna; prawie każda książka o życiu i twórczości Jaroslava Haška poświęca temu tematowi dużo miejsca, nie ma więc potrzeby szczegółowego opisu zagadnienia. 

4. B. Brecht: Szwejk w drugiej wojnie światowej – epilog. 

5. Por.: П. Матко: Пошукi Швейка-Чорноморцia. "Украiна". 10.02.1985 r. Nr 6/1462. s. 16-17. 

6. Por.: Н. Мацуев: Советская художественная литература и критика 1938-1948 - Библиография. Москва 1952. 

7. Por.: Краткая литературная энциклопедия, Москва 1971, т. 6. s. 169. Русские советские писатели-прозаики, Москва 1966. 1.4, s. 5-14. 

8. M. Слободской: Новые похождения бравого солдата Швейка, Москва 1942, 1943, Ленинград 1943. i in. Por.: Н. Мацуев: Op. cit., s. 306. Краткая литературная энциклопедия, Москва 1971, т. 6. s. 943. 

9. Por.: П. Матко: Швейк помогал воевать. "Советский Солдат", 21.04.1983. Nr 91/4339, s. 14. 

10. Por.: A. Гришунин: Василий Теркин Александра Твардовского, Москва 1987, s. 34-35. В. Лякшин: Книга особой судьбы. "Юность", 1976, Nr 12, s 81. С.В. Никольский: op. cit., s. 289. 

11. Por.: H. Vogler: Szwejk Uwspółcześniony. "Gazeta Krakowska", 11.11.1950. Nr 311. 

12. Dobrý voják Švejk po dvaceti letech, část první, Knižnice Československých listů. Vydavatelství cizojazyčné literatury, Moskva 1943. část druhá, 1944. 

13. Por.: Токсина, Курант, Глазкова: Ярослав Гашек - библиографический указатель. Москва 1983, s. 21. Chodzi o tłumaczenie czterech pierwszych rozdziałów przez T. Aksela, zamieszczone w nr. 23-24 czasopisma "Смена" w 1945 r. 

top