A.R. Mochola  Szwejk Redivivus. Literackie dziedzictwo Jaroslava Haška w literaturach słowiańskich

Tak więc już po zakończeniu drugiej wojny światowej pojawiły się nieśmiałe próby przeszczepienia wojennego Szwejka na grunt polski. Komedia Sterna, czy wspomniane tłumaczenie, świadczą o pewnym zainteresowaniu nowymi przygodami haszkowego bohatera i choć mają one jedynie charakter rekonesansu, warto je tu przypomnieć. 

Recepcja Przygód dobrego wojaka Szwejka podczas wojny światowej w Polsce nie była związana z tak ostrą polemiką wokół powieści i jej autora, jak miało to miejsce w Czechosłowacji, Niemniej jednak twórca pierwszego polskiego przekładu, Paweł Hulka-Laskowski miał początkowo poważne trudności ze znalezieniem wydawcy i przekonaniem go, że powieść Haška to coś więcej niż - jak sądzono - płytka Żołnierska satyra. Dopiero zamieszczenie w "Wiadomościach Literackich" krótkiej notatki o dobrym wojaku sprawiło, że ostatecznie przekonano się do powieści Haška i wkrótce wydano poszczególne jej tomy, "przyjmowane przez czytelnictwo i krytykę nadzwyczaj życzliwie" 14. Mimo to spory wokół Szwejka i jego polskich inscenizacji odbiły się echem w prasie krajowej lat trzydziestych. Jak pisze Edward Madany: 

Działo się tak dlatego, że Szwejk docierał do polskich odbiorców, i to zarówno czytelnika powieści, jak i widza adaptacji Józefa Witlina, Mariana Hemara i Emila Zegadłowicza z przypiętą metryką utworu pacyfistycznego, wypełnionego odprężającym czy też wisielczym humorem, będącym reakcją na tragizm wojny. 15 

Taka recepcja powieści Jaroslava Haška prowadziła, parafrazując termin M. Bachtina, do monofonicznych wniosków, polemik i wypowiedzi krytyki literackiej, ograniczających się jedynie - dzięki z góry przyjętej teorii - do odpowiedzenia na pytanie: Czym jest powieść Haška i kim jest jej główny bohater?, miast przede wszystkim zadać sobie trud odpowiedzenia na pytanie fundamentalne i daleko bardziej pobudzające: Czym powieść Haška nie jest i kim nie jest Szwejk? Między innymi stąd wzięła się, nie mogąca nas dziś zadowolić, wypowiedź T. Boya-Żeleńskiego po obejrzeniu Szwejka wystawionego w 1930 roku przez Teatr Polski w Warszawie 16. Podsumowując trzeba przyznać, że tego typu monofoniczne koncepcje powieści Jaroslava Haška są do dziś częstym zjawiskiem w polskiej (i nie tylko) krytyce literackiej. 

Pojawienie się postaci dobrego wojaka Szwejka w literaturze polskiej jest tyleż ciekawe co tajemnicze. Poznanie okoliczności towarzyszących narodzinom polskich Przygód Szwejka utrudnia fakt, że nie powstały one w Polsce, lecz w Wielkiej Brytanii, w Londynie. Brak informacji dotyczących ich genezy jest pochodną wciąż jeszcze słabej u nas znajomości życia literackiego polskiej emigracji. 

Mieczysław Grydzewski, redaktor "Wiadomości Literackich" - czołowego pisma literackiego międzywojennej Polski, rozpoczął 17 marca 1940 roku w Paryżu wydawanie tygodnika "Wiadomości Polskie - Polityczne i Literackie", będącego niejako kontynuacją tych pierwszych. Po klęsce Francji tygodnik zaczął wychodzić w Londynie. Począwszy od 1 września 1940 roku "Wiadomości" publikowały cykl opowiadań (opowieść w odcinkach) o Szwejku Wacława Solskiego. W latach 1940-1942 ukazało się łącznie szesnaście publikacji oraz pamflet Szwejk przeciwko Szwejkowi w ramach parodii "Wiadomości" autorstwa Solskiego ("Wiadomości Polskie" w parodii, Nr 32 z 10.08.1941 r.). Opowieści Solskiego tłumaczone były na język niemiecki i drukowane w antyhitlerowskiej gazecie niemieckiej w Londynie - dziennik "Die Zeitung" - pod tytułem Przygody Szwejka w drugiej wojnie światowej (Schwejks Ahendteuer im zweiten Weltkrieg. W zamieszczonym w "Wiadomościach" 21 grudnia 1941 roku (Nr 51/52, s. 9) anonsie zapowiadano, że "powieść W. Solskiego ukaże się niebawem w wydaniu książkowym po niemiecku, angielsku i zapewne po hiszpańsku", do czego jednak nie doszło. Warto odnotować, że "Wiadomości Polskie" wiele miejsca poświęcały wzajemnym kontaktom pisarzy czeskich i polskich, przebywających na emigracji w wielkiej Brytanii. Jeden z numerów (Nr 24/66) w całości poświęcono Czechosłowacji, nie pomijając osiągnięć czeskich i słowackich literatów. Zamieszczono również obszerną relację ze spotkania pisarzy polskich z czeskimi w polskim PEN Clubie, gdzie przemawiali Maria Kuncewiczowa i František Langer, mamy również informacje o innych kontaktach 17. 

Opowieści o Szwejku Wacława Solskiego ukazały się ostatecznie w wydaniu książkowym dopiero w 1945 roku w Rzymie, nakładem Oddziału Kultury i Pracy 2. Korpusu (Biblioteka Orła Białego); obok Opowieści o Szwejku ukazały się tam również utwory G. Herlinga-Grudzińskiego, J. Czapskiego, M. Wańkowicza i innych. W przedmowie do rzymskiego wydania Wacław Solski pisze: 

Oddając dziś do druku te wypowiedzi (Szwejka ­ przyp. ARM) opatrzyliśmy je tylko datami. Nic nie zostało poprawione, wykreślone albo dodane. Zdajemy sobie bowiem sprawę, że komentarze i wynurzenia naszego przyjaciela będą w przyszłości cennym skarbcem dla badaczy dziejów wojny, a dokumentów historycznych poprawiać ani fałszować nie należy. 

Nie należy też mieć za złe Szwejkowi, że jego przewidywania nigdy się nie sprawdzały. Moglibyśmy przypomnieć bardzo długą listę tak zwanych mężów stanu, których przepowiednie również nigdy się nie sprawdzały... I chociaż świat źle na tym wyszedł, bardzo są z siebie dumni. 

Co się tyczy Józefa Szwejka, to on nie był nigdy dumny ani z siebie, ani z innych. A to w dzisiejszych czasach jest już dosyć poważną zaletą. (s. 3). 

Rzeczywiście, Szwejk Wacława Solskiego pozostał sobą, zachował własny urok, zebraną w ciągu życia wiedzę - wiedzę o życiu i o ludziach; romantyzm i groteskową ironię, aluzję i prostotę wypowiedzi - wszystko na granicy sensów. Wartość dokumentalna, o której wspomina Solski, jest niewątpliwie duża. Opowieści o Szwejku ilustrują Życie w Protektoracie, niuanse polityki okupanta i czeskiej "Vlajki", wydarzenia międzynarodowe lat wojny, a przede wszystkim nie stronią od humoru, co jeszcze bardziej zbliża je do Przygód dobrego wojaka Szwejka Jaroslawa Haška. 

Sam Wacław Solski (właściwe nazwisko: Pański, Wacław Jan) jest niezmiernie interesującą postacią, jego życiorys można porównać z życiorysem samego Jaroslava Haška. Urodził się 5 września 1897 roku w Łodzi, w rodzinie znanego i cenionego lekarza, Aleksandra Pańskiego. Od 1915 roku przebywał w Rosji (matura 1917 r. w Moskwie). Został przyjęty do SDKPiL, był aktywnym członkiem tej partii. W czasie pierwszej wojny światowej przedostał się do Polski, gdzie przebywał w więzieniach - niemieckim, i po krótkiej przerwie, w polskim. Uczestniczył jako tłumacz w rokowaniach polsko-rosyjskich w Rydze. Pracował jako korespondent "Izwiestii" w Berlinie (1921-1924) i w Paryżu. W tym okresie, jak pisze w swojej autobiografii 18, przeprowadził szereg wywiadów i rozmów m.in. z Leninem, Trockim, Stresemannem, Stalinem. W 1925 roku powrócił do Rosji, gdzie redagował przegląd międzynarodowy "Izwiestii" i kierował wydziałem scenariuszy Sowkina (radziecka instytucja kontrolująca produkcję filmową). Pod koniec 1928 roku Solski wyjechał do Niemiec i zerwał ostatecznie z ruchem komunistycznym. W czasie wojny przebywał w Paryżu i Londynie, w 1945 roku zamieszkał na stałe w Nowym Jorku. Współpracował z wieloma czasopismami i gazetami polskimi na obczyźnie, pisał po polsku, rosyjsku, angielsku i francusku. Jego twórczość (głównie po polsku i rosyjsku) obejmuje siedem powieści (m.in. Stakan vody - zbieżność tytułu z opowieścią Słobodskoja i Dychowicznego przypadkowa), wiele zbiorów opowiadań, literaturę dla dzieci i młodzieży, reportaże i eseje. Wacław Solski zmarł 19 września 1990 roku w Nowym Jorku 19. 

Postać dobrego wojaka Szwejka jest w literaturze zjawiskiem wyjątkowym. Wielokrotnie stawiany w jednym rzędzie z bohaterami powieści Rabelais’go, Cervantesa, Dickensa, Ilfa i Pietrowa, czy nawet Franza Kafki, porównywany z Odysem, czy bohaterami sztuk Szekspira, Szwejk daleko wykroczył poza własną literaturę, wykroczył poza granice świata literatury w ogóle. Rozpoczął niezależną egzystencję już po wyjściu w świat pierwszego tomu powieści Haška, żyjąc po dziś dzień na równych prawach z każdą inną realnie istniejącą postacią. Prezentowane wyżej utwory zdają się potwierdzać nie tylko ponadczasowość i potrzebę jego istnienia, ale i jego wielkość, będącą zarazem niezaprzeczalną wielkością jego twórcy. Być może i ten fakt świadczy o wyjątkowości powieści Jaroslava Haška i o miejscu, jakie zajmuje ona wśród tych najwybitniejszych. 

14. P. Hulka-Laskowski: Mój Żyrardów, Warszawa 1934, s. 293-294. 

15. E. Madany: Uwagi o powieści J. Haška w związku z recepcją Szwejka w Polsce. [in:] Przegląd Humanistyczny nr 4, 1966, s. 169. Por. też: E. Madany: Paweł Hulka-Laskowski – tłumacz i popularyzator literatury czeskiej w Polsce [w:] Studia poświęcone stosunkom literackim polsko-czeskim i polsko-słowackim, Warszawa 1969, s. 137-153. 

16. T. Boy-Żeleński: Flirt z Melponeną, X, Warszawa 1925-1932, s. 75-79. Por.: E. Madany: Uwagi..., przypis 15. 

17. Z. Niedziela: Literatura czeska w latach II wojny światowej, Prace Historycznoliterackie Uniwersytetu Jagiellońskiego, z. 65, Kraków 1987, s. 55. Tu też znalazła się wzmianka o cyklu artykułów W. Solskiego z postacią Szwejka w tytule. 

18. W. Solski: Moje wspomnienia, Paryż 1977, Biblioteka "Kultury". t. 27 

19. Por.: jak wyżej; Mały słownik pisarzy polskich na Obczyźnie 1939-1980, Warszawa 1992, s. 298-99

Schveik revived - Jaroslav Hašek’s literary heritage in the Slavic literatures (presentation of materials)

The Adventures of the Good Soldier Schveik during the World War by Jaroslav Hašek is one of the most distinguished novels of the twentieth century literature. The hero, whose character was created by the ingenious Czech writer and who has been living his own, autonomous life, has been after a subject of a variety of critical literary surveys. During the Second World War he was mare than once a hero of other writers’ books (among others of Berthold Brecht), which the author of the present paper has included in his presentatian. 

The author introduces title known, or practically unknown, books about further adventures of Schveik written in Russian, Czech and Polish in the years 1940­1944. He presents short-stories by Russian writers A. Bakovikov and L. Rakovski as well as a story by M. Slobodskoj The New Adventures of the Good Soldier Schveik. A two volume collection of anonymous Czech short­stories about Schveik, which was published on emigration in the years 1943-1944, is a valuable discovery. W. Solski’s book Stories about Schveik, published in Rome, is an interesting material for studies, too. With the support of miscellaneous literature the author of the present paper has tried to achieve a complete picture of the problem starting with the origin of the works themselves and finishing with the biography of their authors. 

The present paper has an informative and descriptive character and complements the heretofore existing bibliography. It is also a starting point for further researches and analyses in the field of literature.

top